هنگام مارگزیدگی چه کار کنیم و چه کارهایی انجام ندهیم؟

🤕 علائم موضعی درد شدید، تورم، قرمزی یا کبودی در محل گزیدگی.

🧠 علائم سیستمیک (عصبی) تاری دید، دوبینی، افتادگی پلک، ضعف عضلانی.

❤️‍🩹 علائم سیستمیک (خونی/قلبی) خونریزی از لثه یا بینی، کبودی، تهوع، استفراغ، سرگیجه.

علائم موضعی (درد، تورم، تغییر رنگ پوست)

اولین و بارزترین علامت مارگزیدگی، درد شدید در محل نیش است که معمولا با گذشت چند دقیقه افزایش می یابد. به دنبال آن، تورم و قرمزی اطراف محل نیش شروع می شود که به مرور زمان گسترش پیدا می کند و ممکن است باعث محدود شدن حرکت اندام آسیب دیده شود. در برخی موارد، تغییر رنگ پوست به کبودی یا تیرگی نیز مشاهده می شود. خونریزی مختصر در محل نیش نیز اغلب دیده می شود.

علائم سیستمیک (علائم عصبی، خونی و قلبی)

مارهای سمی بسته به نوع سم شان می توانند علائم متفاوتی ایجاد کنند. علائم عصبی شامل تاری دید، دوبینی، افتادگی پلک، ضعف در حرکت عضلات و در موارد شدید فلج عضلات تنفسی است. علائم هموتوکسیک (خونی) شامل خونریزی از بینی، لثه ها، کبودی پوست و اختلال در انعقاد خون می شود. علائم عمومی مانند تهوع، استفراغ، سرگیجه، تعریق، ضعف عضلانی و گاهی بیهوشی نیز از دیگر نشانه های سیستمیک هستند. در موارد نادر، نارسایی قلبی نیز ممکن است رخ دهد.

نشانه های خطر که نیاز به مراجعه فوری دارند

اگر پس از نیش مار هر یک از علائم زیر دیده شود، باید فورا به مراکز درمانی مراجعه کرد: تنگی نفس یا مشکل در تنفس، افزایش سریع تورم به سمت بدن، کبودی یا خونریزی غیر طبیعی (از هر نقطه بدن)، ضعف شدید یا کاهش هوشیاری، و هرگونه علائم فلج عصبی. این نشانه ها حاکی از یک وضعیت جدی هستند و زمان درمانی بسیار محدود است.

1️⃣ حفظ خونسردیآرامش خود را حفظ کنید.

2️⃣ تماس با اورژانسفوراً ۱۱۵ را بگیرید.

3️⃣ ثابت نگه داشتناندام گزیده شده را بی حرکت کنید.

4️⃣ پایین تر از قلبمحل نیش را پایین نگه دارید.

حفظ خونسردی: ترس و اضطراب می تواند ضربان قلب را افزایش داده و سرعت پخش سم را بیشتر کند. بیمار را آرام کنید و به او اطمینان دهید که کمک در راه است. اگر تنها هستید، سعی کنید آرامش خود را حفظ کرده و تمرکز کنید.

تماس فوری با اورژانس: در اسرع وقت با شماره ۱۱۵ تماس بگیرید و موقعیت را شرح دهید. اگر در منطقه ای دورافتاده هستید، سعی کنید به نزدیکترین مرکز درمانی بروید یا از دیگران کمک بخواهید.

ثابت نگه داشتن محل نیش: اندام گزیده شده را تا حد امکان بی حرکت نگه دارید. این کار می تواند سرعت پخش سم را کاهش دهد. اگر امکان دارد، یک آتل موقت با چوب یا مقوا ایجاد کنید.

پایین تر از سطح قلب نگه داشتن محل نیش: این کار به کند شدن جریان خون و کاهش سرعت پخش سم کمک می کند. اگر پا یا دست گزیده شده، آن را پایین تر از بدن نگه دارید.

باز کردن لباس و زیورآلات: تورم بعد از مارگزیدگی زیاد می شود. لباس و زیورآلات تنگ (مانند حلقه، دستبند، ساعت) اطراف محل نیش را باز کنید تا از فشار بیشتر روی اندام جلوگیری شود.

تمیز کردن محل گزیدگی: محل گزیدگی را به آرامی با آب و صابون تمیز کنید. این کار به جلوگیری از عفونت کمک می کند.

مکیدن یا برش دادن جای نیش: این کارها نه تنها سم را خارج نمی کند، بلکه باعث عفونت، آسیب بیشتر به بافت ها و حتی ورود سم به دهان فرد کمک کننده می شود. این روش ها کاملا منسوخ و خطرناک هستند.

استفاده از یخ یا بسته سرد کننده: قرار دادن یخ یا کمپرس سرد روی محل نیش می تواند باعث تشدید آسیب بافتی و نکروز (مرگ بافت) شود و توصیه نمی شود.

بستن رگ بند (تورنیکه): بستن رگ بند (به هر شکل) جریان خون را به طور کامل قطع می کند و می تواند منجر به آسیب جدی به بافت ها، قطع عضو و حتی افزایش غلظت سم در یک ناحیه و سپس ورود ناگهانی آن به بدن شود. این روش نیز منسوخ شده است.

مصرف داروهای بدون نسخه یا درمان های سنتی: مصرف خودسرانه داروها، داروهای گیاهی، یا انجام درمان های سنتی بدون مشورت پزشک می تواند عوارض جانبی ایجاد کند، تشخیص صحیح را به تاخیر بیندازد و حتی با پادزهر تداخل ایجاد کند.

دادن آب یا غذا به مصدوم: در صورتی که مصدوم دچار تهوع یا استفراغ شود، دادن مایعات یا غذا می تواند خطر آسپیراسیون (ورود مواد به ریه) را افزایش دهد. بهتر است چیزی به او داده نشود.

تلاش برای گرفتن یا کشتن مار: هرگز سعی نکنید مار را بگیرید یا بکشید. این کار می تواند منجر به گزیدگی های بیشتر شود. اگر امکان دارد، فقط از مار عکس بگیرید تا به شناسایی نوع آن کمک کند.

مارگزیدگی در کودکان و سالمندان

کودکان به دلیل وزن کمتر، سیستم ایمنی ضعیف تر و سطح فعالیت بیشتر، ممکن است علائم شدیدتری نشان دهند و سم با سرعت بیشتری در بدنشان پخش شود. علائم در کودکان می تواند شامل تب بالا، بی قراری شدید، تنفس سریع یا دشوار، خستگی و خواب آلودگی غیرطبیعی و کاهش سطح هوشیاری باشد. سالمندان نیز به دلیل ضعف سیستم ایمنی، بیماری های زمینه ای و مصرف داروهای خاص (مانند داروهای رقیق کننده خون) در معرض خطر بیشتری قرار دارند. در هر دو گروه، مراجعه فوری به پزشک حیاتی است.

مارگزیدگی در خواب یا مناطق دورافتاده

مارگزیدگی در خواب، اگرچه نادر است، اما می تواند اتفاق بیفتد، به خصوص در مناطق روستایی یا جنگلی که مارها ممکن است وارد خانه یا رختخواب افراد شوند. برای پیشگیری، باید محیط خواب را تمیز و بدون پوشش های اضافی نگه داشت، کفش و لباس را قبل از پوشیدن بررسی کرد و از توری و محافظ های مناسب روی در و پنجره ها استفاده کرد. اگر کسی در خواب احساس درد یا گزیدگی کرد و علائم مارگزیدگی را داشت، باید بلافاصله تحت درمان قرار گیرد. در مناطق دورافتاده که دسترسی به مراکز درمانی سخت است، اقدامات اولیه صحیح و سریع اهمیت دوچندان پیدا می کند و باید هرچه سریع تر مصدوم را به نزدیکترین مرکز درمانی منتقل کرد.

قبل فرد دچار مارگزیدگی بدون آگاهی از اقدامات اولیه و درمانی.

بعد فرد با آگاهی از اقدامات اولیه صحیح، جان خود و دیگران را نجات می دهد.

مراجعه سریع به مراکز درمانی: اولین و مهمترین قدم پس از مارگزیدگی، مراجعه به مراکز درمانی مجهز است. درمان تخصصی نیازمند تشخیص دقیق نوع مار، میزان سم و علائم بالینی بیمار است که فقط در محیط بیمارستان امکان پذیر است.

تزریق آنتی سم (پادزهر): موثرترین درمان برای مارگزیدگی سمی است. این آنتی سم ها بر اساس نوع مار تهیه می شوند و سم مار را خنثی می کنند. هرچه تزریق زودتر انجام شود، احتمال کاهش عوارض و بهبودی سریع تر بیشتر است. دوز و تعداد تزریق بر اساس شدت مسمومیت تعیین می شود. آنتی سم باید تحت نظر پزشک متخصص و در مراکز مجهز تزریق شود تا عوارض جانبی آن کنترل شود.

مراقبت های حمایتی: شامل کنترل درد، درمان شوک، حفظ راه هوایی و حمایت تنفسی در صورت فلج عضلات، و کنترل علائم حیاتی بیمار است.

درمان عفونت و جلوگیری از گانگرن: در برخی موارد، به خصوص اگر مارگزیدگی باعث آسیب شدید بافتی شود، ممکن است آنتی بیوتیک تجویز شود. در موارد پیشرفته، عمل جراحی و تخلیه بافت های مرده ضرورت پیدا می کند.

کنترل علائم هماتولوژیک و عصبی: در صورت اختلال در انعقاد خون یا فلج عصبی، درمان های تخصصی با نظارت دقیق انجام می شود. بعد از درمان اولیه، بیمار باید تحت نظر باشد تا از بروز عوارض ثانویه مانند عفونت، مشکلات کلیوی و آسیب های عصبی جلوگیری شود.

پوشیدن لباس مناسب: هنگام گشت وگذار در طبیعت، به خصوص در مناطق کوهستانی، جنگلی یا علفزار، از کفش های ساق بلند، چکمه و شلوارهای ضخیم استفاده کنید. این پوشش ها می توانند تا حدی از نیش مار محافظت کنند.

دقت در مسیر حرکت: همیشه به مسیری که قدم می گذارید دقت کنید. از راه رفتن در میان علف های بلند، بوته زارها، و مناطق صخره ای بدون دید کافی خودداری کنید. مارها اغلب خود را استتار می کنند.

استفاده از چوب دستی: هنگام راه رفتن در مناطق مشکوک، با یک چوب دستی مسیر را جلوی پای خود بزنید. ارتعاشات ناشی از چوب دستی می تواند مارها را فراری دهد.

پرهیز از دست زدن به سنگ ها و کنده ها: مارها اغلب زیر سنگ ها، کنده های درختان یا میان شکاف صخره ها پنهان می شوند. هرگز بدون احتیاط دست خود را به این مکان ها نبرید.

در شب هوشیار باشید: برخی مارها شب فعال هستند. هنگام شب، از چراغ قوه استفاده کنید و مراقب مسیر خود باشید.

ایمن سازی محل زندگی: در مناطق روستایی، اطراف خانه را تمیز نگه دارید، علف های هرز را کوتاه کنید و سوراخ ها و شکاف های دیوارها را ببندید تا مارها نتوانند وارد شوند.

عدم تحریک مار: اگر ماری را دیدید، به آن نزدیک نشوید و سعی در تحریک یا آزار آن نداشته باشید. مارها معمولا فقط در صورت احساس خطر حمله می کنند.

✅ پیشگیری موثر
⚠️ عدم تحریک مار
❌ عدم احتیاط